Książka to mędrzec łagodny i pełen słodyczy, który puste życie napełnia światłem, a puste serca wzruszeniem ... - Kornel Makuszyński
Blog > Komentarze do wpisu

Kraszewski romantyczny i polityczny

 

Powieściopisarstwo Józefa Ignacego Kraszewskiego posiada dwie zasadnicze cechy, które nie zawsze można uznać za komplementarne. Pierwszą z nich jest dostrzegana przez czytelników oraz krytyków powtarzalność tych samych sytuacji i schematów w poszczególnych utworach. Drugą właściwość stanowi tak zwane publicystyczne nacechowanie, czyli innymi słowy pisanie o kwestiach interesu publicznego poprzez włączanie dyskusyjnych narracji. W powieściach publikowanych pomiędzy rokiem 1863 a 1875 Kraszewski łączy hasła tematyczne, czyli romans i politykę pod pseudonimem Bolesławity.

Józefowi Kraszewskiemu jako Autorowi powstańczego cyklu zależało przede wszystkim na wyrazistości przesłania, jak również na wyeksponowaniu w obrazie Powstania Styczniowego tych elementów, które utożsamiałyby się z jego politycznym programem walki moralnej, natomiast nie orężnej. Zrezygnował zatem z ukazywania partyzanckich bitew oraz potyczek, jednocześnie pokazując początek ruchu oraz niewyobrażalne okrucieństwa, jakich Moskwa dopuszczała się na ludziach bezbronnych.

Zuchwała próba wpisania powstania w meritum walki moralnej zaważyła nie tylko na konstrukcji bohatera, ale również na fabularnych rozważaniach. W fabule Pisarz realizuje przede wszystkim autorską koncepcję dokumentowania wydarzeń oraz towarzyszącego im społecznego klimatu. Tak więc układ zdarzeniowy odwołuje się do dwóch porządków, czyli literackiego i historycznego. Z kolei o losach bohaterów decyduje rozwój sytuacji politycznej. Jednocześnie ujęte są one w skonwencjonalizowany powieściowy schemat, który najczęściej posiada charakter romansowo-przygodowy. Niemniej, uczuciowe perypetie wynikają niemal wyłącznie z politycznych powikłań.

Powiązanie motywów romansowych z wydarzeniami politycznymi pełni istotną rolę w ramach ideologicznej strategii Kraszewskiego, ponieważ służy tworzeniu wzorca patriotyzmu wykorzystującego utrwalone w polskiej literaturze stereotypy zachowań, wśród których poświęcenie dla ojczyzny stanowi element decydujący o wartości oraz stylu życia. Uczucia poszczególnych bohaterów żywią się świadomością ciągłego zagrożenia i nieuchronnej śmierci. Jest to przeczucie nieodwracalności losu, które przesądza o komplikacjach typowych dla literatury romantycznej. Stają się one mało ważne i jednocześnie nie decydują o dramacie kochanków. Bohaterki od samego początku przyjmują rolę wdowy po męczenniku oraz rolę narodowej żałobnicy, natomiast mężczyźni przystępują do walki celem dopełnienia męczeńskiego przeznaczenia narodu. Zarówno heroizm, jak i wzniosłość uczestników powstania skupiają się właśnie na gotowości do podejmowania ofiary, zaś etos patriotyczny dotyczy przede wszystkim obowiązku cierpienia na szubienicy bądź w walce, jeżeli zmuszają do tego okoliczności. Miarę poświęcenia stanowi wielkość uczucia oraz nadziei na szczęście, które składa się na ołtarzu patriotyzmu.

W ideowej optyce Józefa Kraszewskiego to właśnie zbrodnie Rosji i prowokacyjne działania jej urzędników stanowią zasadniczą przyczynę rewolucyjnych nastrojów panujących w Polsce. Duchowi przywódcy społeczeństwa w zbrojnym wybuchu upatrują głównie nieszczęścia dla kraju, ale rozumieją też jego potrzebę, która wynika z fatalnego splotu okoliczności. Z kolei samych siebie postrzegają jako męczenników. Wyrażają gotowość do podjęcia walki, gdy nie można jej uniknąć. Choć bardzo często wynikiem ich walki są odniesione rany i śmierć, to jednak Kraszewski woli pokazywać ich w sytuacjach nieżołnierskich. Ta strategiczna ideologia eksponuje raczej działania emisariusza, który przewozi ważne dokumenty zjadane lub oddawane na przechowanie kobiecie, gdy zachodzi obawa, iż mogą one dostać się w niepowołane ręce wrogów. Niemniej, bohater, który idzie do powstania, w swoich działaniach kieruje się głównie etycznym kodeksem chrześcijańskim i podporządkowuje mu zasady taktyki politycznej.

Fabularnym wyrazem tego rodzaju postawy jest powtarzająca się w licznych powieściach sytuacja dotycząca ocalenia życia wrogowi. Emisariusz pozwala odejść swojemu wrogowi, który następnie, łamiąc dane słowo, odwdzięczy mu się więzieniem i szubienicą. Z kolei dowódca partyzanckiego oddziału ratuje od stryczka zdrajcę, gdyż nie chce zostać posądzony o prywatną zemstę na sprawcy nieszczęść rodzinnych bądź przywraca wolność szpiegowi, świadom możliwych konsekwencji swej wielkoduszności. Tego typu sytuacja ma miejsce z dwóch powodów. Otóż celem walczących nie jest zwycięstwo orężne, ale manifestacja wartości etycznych narodu. Po drugie, w powieściowy patriotyczny wzorzec wpisana jest świętość i moralna dominacja nad wrogiem, oddziaływanie na niego poprzez moc ducha, nawet jeżeli wiąże się z tym ryzyko śmierci.

Dominowanie motywów romansowych nad politycznymi widoczne jest szczególnie w powieści pod tytułem Bezimienna, która przywołuje wypadki mające związek z insurekcją kościuszkowską. W wydarzenia polityczne, czyli w walki uliczne w Warszawie, a następnie pod Maciejowicami, angażuje się tytułowa bohaterka. Jest ona owocem pozamałżeńskiej miłości arystokratki i artysty. Jej nieprzeciętna uroda oraz uderzające podobieństwo do matki stają się przyczyną prześladowań ze strony okrutnego wojewody, który pragnie zatrzeć wszelki ślad uwłaczającego mu związku żony. W tym przypadku epizody wojennej biografii bohaterki stanowią jedynie dodatkowy element powikłań romantycznych. Sygnały wzajemnych odniesień sfery romansu i polityki pojawiają się w sposób marginalny w odniesieniu do Kościuszki-Nieznajomego, którego zainteresowanie tajemniczą pięknością staje się elementem sentymentalizacji bohatera narodowego, przydając jednocześnie ideałowi patriotycznemu dramatyzmu niespełnionej miłości, która utrwalona jest w romantycznym geście postawienia w szwajcarskiej wiosce kamienia pamiątkowego zadedykowanego Bezimiennej. Postać kobiety nieustraszonej, dokonującej bohaterskich czynów, które wykraczają daleko poza tradycyjne zachowania kobiece, zwraca uwagę na jeszcze inną kwestię powieściowych związków polityki z romansem w utworach Kraszewskiego. Pojawia się w nich nowy typ bohaterki, której aktywność polityczna zmienia tradycyjny układ ról romansowych.

Józef Kraszewski nie był entuzjastą emancypacji i swego czasu dość zdecydowanie przeciwstawiał się francuskiej literaturze charakteryzującej się równouprawnieniem obyczajowym płci, co odczytywane było głównie w powieściach George Sand. Niemniej jako kronikarz powstania liczący się z dostrzeganymi faktami, Kraszewski oddał sprawiedliwość patriotycznemu zaangażowaniu kobiet. W swoich powieściach udział w narodowej zbrodni Pisarz połączył z ich tradycyjnymi rolami, czyli innymi słowy romansowymi. Gorące serca, odczuwające cierpienia ojczyzny i uwrażliwione na los jej obrońców, usprawiedliwia nawet zachowania niekonwencjonalne. Bohaterki utworów Kraszewskiego stanowią nie tylko przedmiot bohaterskich uczuć młodzieńców czy moralne wsparcie dla żołnierzy i męczenników sprawy narodowej, ale również są autentycznymi pomocnikami, a często wręcz inicjatorkami, działań politycznych.

Ratowanie ukochanego przed śmiercią czy katorgą, ukrywanie dokumentów, organizowanie ucieczek z doskonale obwarowanych aresztów i więzień należy do kanonu patriotycznej aktywności większości bohaterek powieści Kraszewskiego. Powielanie tych romansowo-awanturniczych sytuacji fabularnych stanowiących w dużej mierze o rozmiarze popularności książek Kraszewskiego, wskazuje również na wyraźne przesunięcie akcentów powieściowych z romantycznego bohatera na romansową heroinę.

Związek fabularnych układów romansowych oraz znaczeń ideologicznych w powieściach Kraszewskiego wydaje się być czynnikiem w dużym stopniu modyfikującym strukturę jego książek. Efekty tego uwikłania są różnorodne. Czytelnik ma do czynienia z uprzywilejowaniem porządku i motywów romansowych, co wiąże się z widocznymi uproszczeniami dotyczącymi planu znaczeń ideowych, zaś taka redukcja okazuje się być skuteczna wyłącznie w przypadku powieści martyrologicznych. Z kolei w utworach, gdzie Kraszewski podejmuje polemikę z politycznymi przeciwnikami, warstwa perswazyjna realizowana jest poza układem fabularnym w bezpośrednim dyskursie publicystycznym rozsadzającym granice powieściowej narracji. Z drugiej strony wykorzystanie romansowego schematu jako roli nośnika znaczeń ideologicznych ogranicza możliwości samego schematu, ponieważ nadmierne komplikacje romansowe przesłaniają patriotyczne przesłanie.

Wykorzystując tradycyjny romansowy model, czyli zachowując porządek funkcji w ramach struktury zdarzeniowej, Kraszewski dokonuje istotnych zmian w układzie ról postaci. Uwzględnia fakty świadczące o dokonujących się przemianach obyczajowych. Tak więc pozostając w kręgu powieściowej tradycji Pisarz modeluje nowe stereotypy fabularne, wykorzystywane przez jego następców.

 

Tekst napisany na podstawie:

M. Woźniakiewicz-Dziadosz, Romans i polityka w powieściach Kraszewskiego [w:] Kraszewski – pisarz współczesny, E. Ihnatowicz (red.), Wyd. Dom Wydawniczy ELIPSA, Warszawa 1996.

 



 

źródło zdjęcia: własne

 

prawa autorskie zastrzeżone

czwartek, 23 sierpnia 2012, krainaczytania

Polecane wpisy

TrackBack
TrackBack URL wpisu:
Komentarze
avo_lusion
2012/08/23 14:06:17
No cóż - Kraszewski musiał dojrzeć do emancypacji :D Ale był na dobrej drodze;))
-
cyrysia
2012/08/23 15:48:05
Widać, że trudno było Kraszewskiemu entuzjastycznie podejść do emancypacji, ale dobrze , że starał się modelować nowe stereotypy fabularne i nie ,,zamknął'' się w jednej ideologii.
-
krainaczytania
2012/08/23 16:20:38
@Danusia
@Cyrysia
A ja sobie tak myślę, że Kraszewski nie był jedynym pisarzem, który nie potrafił zaakceptować emancypacji. W pewnym okresie dziejowym takich literatów było znacznie więcej. Na szczęście te czasy mamy już za sobą, choć niektórzy nadal mają problem z równouprawnieniem. Ale z drugiej strony są rzeczy, które za nic nie przystojną kobietom, a one jednak garną się do nich.


Kornel Makuszyński - Patron Bloga





Napisz do mnie
Kraina Czytania





Follow on Bloglovin






Kraina Czytania
on Google+



Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...
Lubię czytać


Co czytać?